Paleomanyetizma nedir? Paleomanyetizma ve Türkiye

Paleomanyetizma nedir? 

Paleomanyetizma, kayaçların eski manyetik alanını inceleyen bilim dalı. Mineraller bulundukları kayaçlara manyetik alanın yönünü ve yoğunluğunu kaydederler. Bu kayıtlar tektonik plakaların geçmişteki lokasyonu ve yeryüzünün manyetik alanının geçmişteki durumu hakkında bilgi verir. (Wikipedia)

 

Paleomanyetizma ve Türkiye

Dünyamızın çekirdek kısmının aynı madde özelliğinde olmayıp; iç çekirdeğin katı dış çekirdeğin ise sıvı bir maddesel yapıya sahip olduğu deprem dalgaları ile tespit edilmiştir. Çekirdeğin demir ve nikel ağırlıklı bileşimleri, dünyanın dönüşünün tetiklediği; dış çekirdeğin iç çekirdek etrafında dönmesi, elektriksel alanın oluşmasına ve dünyanın manyetik bir alan kazanmasına yol açtığı düşünülmektedir. Bu dünyanın dev bir mıknatısa benzetilmesinin sebebidir. Yalnız dünyanın manyetik kutupları arzın coğrafi kutbuna karşılık gelmez.

 

Zeybek, 2017

 

Manyetik kutup noktası ile coğrafi kutuplar arasında yaklaşık 18 derecelik bir fark vardır(Erinç, 2002). Dünyanın büyük bir mıknatıs olması, içinde bulunan cisimlerin kutup noktalarına göre dizilmesine neden olacaktır. Bu dizilim kayaçları oluşturan bazı manyetik minerallerin (magnetit, hematit, ilmenit) oluştukları zamandaki dünyanın kutupları doğrultusunda dizilim gerçekleştireceklerdir.. Ancak araştırmalar, Dünya’nın manyetik kutuplarının zamana bağlı olarak yer değiştirdiğini ortaya koymuştur. Gezegenin tarihi boyunca birçok kez manyetik kutupların yer değiştirdiği bilinmektedir. Bu olayların nedenleri aydınlatılamamış olmakla birlikte, Yer çekirdeğinin dönme hızı ile gezegenin dönüşü arasındaki farklılıkların zaman içindeki değişimleri ile ilişkili olabileceği düşünülmektedir(Zeybek, 2017).

Hematit

Mesela Eosen devrinde gerçekleşen volkanizma sonucu oluşan kayaçlarda bulunan manyetik mineral, o devrin manyetik kutuplarına göre dizilecektir ve günümüz manyetik kutuplardan farklı olacaktır. Ayrıca manyetik kutupların meridyen ile paraleller üzerinde gerçekleştirdikleri açı (deklinasyon, inklinasyon), dünyanın geçmiş dönemlerinde gerçekleşen kutup noktası değişimi ile paralellik gösterir. Bu, bir kayacın içindeki kalıntı manyetik mineralinin, o zaman ki kutup noktalara göre dizilmesi, aynı zamanda o kayacın dünya üzerindeki koordinatlarını vermektedir. Böylece Pangea’nın dağılması, Dekkan yarımadasının kuzeye doğru hareketi gibi tektonizma ve levha hareketlerinin yönü ve hızları hakkında bilgi sahibi olunur. Türkiye’nin kurulu olduğu alan her ne kadar paleozoik yaşlı metamorfik ile plütonik kütleler barındırsa da esas oluşumu mezozoik sonlarından itibaren kabaca kuzeyden güneye doğru olmuştur. Üst Miyosen devrinde Arap plakasının Anadolu bloğuna çarpması ile birlikte hâlihazırda hemen hemen alansal olarak oluşan Türkiye, toptan yükselmeye başlamıştır. Türkiye’nin üzerinde bulunduğu Anadolu Bloğuna çarpan Arap plakasının, ülkenin dünya üzerindeki konumunu da etkilemiştir. Öyle ki Paleomanyetizma ile birlikte Kretase, Eosen ya da Miyosen devrinde oluşan ya da çökelen manyetik mineral barındıran kayaçların incelenmesiyle Türkiye’nin, doğu batı uzanımlı yapısı sabit kalmayıp saat yönü tersinde bir dönüş yapmıştır.  Yapılan bir araştırmada Türkiye üzerindeki eosen yaşlı kayaların incelenmesi ile birlikte Türkiye’nin Eosenden günümüze değin Avrupa’ya göre saatin tersi yönünde 30-35 derece dönmüştür(Orbay, 1987). Bu dönüş dünyada Türkiye’nin duruşu ile belli olmaktadır. Türkiye’nin saatin tersi yönde dönmesi ise muhtemelen Arap levhasının ona güneydoğulu yönden çarpması ve Anadolu bloğunun Akdeniz denizel litosferine kayması ile ilişkili olabilir. Ayrıca Türkiye üzerinde yerel/lokal olarak yapılan Paleomanyetizma çalışmalarında farklı derecelerde dönüm hızları ve şiddetleri tespit edilmiştir. Bu Üst Miyosende Anadolu bloğuna çarpan Arap plakasının, Anadolu bloğu üzerinde yarattığı deformasyonlar/yerel bloklar ile ilgilidir. Son olarak karaların konumları ayrışma yönünü etkileyebilecek ve yamaç yönlerinin değişmesini sağlayabilecektir.

Öyleyse elinize aldığınız kayaçların dünyanın geçmişi hakkında bize neler söyleyebileceğini hafife almayalım.

 

Kaynaklar

Erol, O. (1989). Türkiye’nin genç tektonik ve jeomorfolojik gelişimi, Jeomorfoloji dergisi s.1, 1-22 Ankara

Erinç, S. (2002). Jeomorfoloji 1, Der yayınları, İstanbul

Ketin, İ. (1959). Türkiye’nin başlıca orojenik olayları ve paleocoğrafik evrimi, MTA dergisi, Ankara

Zeybek, H.İ. (2017). Matematik coğrafya ders notları, OMÜ

Orbay, N. (1987). Türkiye ve İran’ın kretase ve eosen paleomagnetik verilerinin değerlendirilmesi, Jeofizik dergisi.

Kuruoğlu, H. (2008). Paleomanyetizmanın aktif tektonik çalışmalar ve plaka tektoniği kavramına katkıları ATAG 10

Ömer Güner

Ömer Güner

1997 Trabzon doğumluyum. Lise eğitimimi Vakfıkebir Anadolu (şimdi Fen) Lisesinde aldım. Şuan OMÜ Coğrafya bölümü 4. sınıf öğrencisiyim. Amatör hava tahmini, coğrafi gözlem ve araştırmalara yönelik yazı yayınlamaktayım.

2 Comments

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir