Kent ve Jeoloji: Samsun Örneği

Şehir ya da kent, sınırlı bir alanda çok sayıda insanın barındığı yerleşmelerdir. Şehirsel yerleşmeler topoğrafik ve jeolojik bazı engeller/riskler nedeniyle, kentlerin yukarı büyümesine (yüksek katlı apartmanlar) veya yeryüzü üzerinde birtakım antropolojik değişiklikler yapmak suretiyle oluşturulan/ıslah edilen yeni yerleşim alanlarına yayılırlar. Dünya üzerinde saydığımız kalıplar dışında farklı karakterde genişleyen ve büyüyen şehirler olmuştur. Bu olgu, insan yoğunluğunun oldukça fazla olduğu bu yerleşmelerde doğal afetlere duyarlılığı pekâlâ arttırmaktadır. Kentlerde gerçekleştirilen yapılaşma, deniz dolguları veyahut kara içi doldular dışında litolojinin kontrolü altında şekillenir.

Ömürevleri mahallesinde Tekkeköy formasyonuna ait kum, mil, çamur taşı, kil ardalanması. tortu birimleri arasında kayma direnci farkının olması, olası zemin sarsıntılarında bina temelleri yatay yönde yer değiştirebilir.

Bina yapılırken zeminin sınıfına göre temel tercihi yapılır. Zemin koşullarının elvermediği zaman ise bu sefer binanın, zemin nedeniyle oluşabilecek hasarların önlenmesine çalışılır. Binalar, zemin sınıfı dışında yapılaşmanın olduğu alana yakın fay hatlarının tehdidi de altındadırlar. Herhangi bir zamanda gerçekleşebilecek bir deprem, binanın dayanımını etkiler. Sadece deprem dalgaları tehdit olmayıp, kırık hattı üzerinde gerçekleşen enerji boşalmasının dolaylı yoldan zemin/yer üzerinde yarattığı (Zemin sıvılaşması, yüzey faylanması, zemin çökmesi, gaz/su fışkırması vs.) deformasyonlarda tehlikelidir. Anlaşılacağı üzere yukarda sayılan ve daha yazılmayan birçok litolojik/petrografik tehditler şehirsel yerleşmeleri tehdit etmektedir.

Bu yazıda Samsun’un litolojisi tanıtılıp, bu litolojiden kaynaklı şehirsel alanda oluşan tehditler açıklanmıştır. Ayrıca günümüzde riskli olarak görülmeyen alanların gelecekte riskli olabileceği yönünde tahminler yapılmıştır. Araştırma alanı Samsun ili Atakum İlçesi seçilmiştir.

Atakum ilçesi yer bulduru haritası (HGK Cas’dan üretilmiştir.)

Atakum ilçesi, Samsun şehrinin batısında; kürtün çayı talveg çizgisinden başlayıp, batıda Çakırlar deresi talveg sınırına kadar uzanır. İlçede 2017 Tüik ADNKS verilerine göre 192 953 kişi yaşamaktadır. Atakum şehrinde yapılaşma, sahil şeridi ile güneyde, kıyı alanını ayrılan sırtlar boyunca yaygınlık kazanır. Şehirdeki yüksek katlı apartmanlar sahil kesimi ile güneydeki tepelik aşınım yüzeyi sırtlarında bulunur. Arazi gezisi yapılıp incelenen alan, sahil şeridi ve şeridin yaklaşık 2 km güneye kadar olan kısımıdır. Bu kesimde yüzeylenen jeolojik formasyonlar kıyıda Eski alüvyon (Qe), bu formasyonun güneyinde ise Balaç mahallesinden batıya, Bafra ovasına uzanan Orta-Üst Eosen yaşlı Tekkeköy formasyonu gelmektedir. Esenevler, Küçükkolpınar ve Yeşildere mahallelerinde Alt Pliosen yaşlı Karasamsun üyesi ile İlyas üyesi formasyonları bulunur.

 

Atakum İlçesi jeoloji haritası (AKINCI, H. 2012 çalışmasından alınmıştır.)

 

Kıyı şeridinden güneye doğru yüzeylenen Tekkeköy formasyonu kumtaşı,  marn ve tüfit ardalanması ile bazalt ve aglomeralardan oluşmaktadır. Ömürevleri mahallesinde fliş serileri halinde yüzeylenen birim, Kurupelit sırtına doğru volkanotortul birimlerinin hâkim duruma geçtiği gözlenmiştir. Kıyı şeridi ise eski şelf çökelleri ile karakterize kum, silt çökellerinden oluşmaktadır. Kıyı kesiminde ise denizel kavkılarla ardalanmalı kumul sahası gelir. İlçenin doğu sınırına karşılık baruthane eski falezinde ise lagüner-denizel ortam çökeli ile karakterize denizel marn ile kil ve jips çökelleri bulunur. Ayrıca formasyon içinde çapları 2 metreye yaklaşan bazaltik blok kayalar ile konglomera istifleri vardır.

İlyas üyesi formasına ait aflöre. kum, çakıl, kireç ardalanması görülüyor.     
Karasamsun üyesi formasyonundan görünüm. kum, mil, silt ardalanması var. ayrıca formasyon içinde bazalt blokları mevcut. Eski deniz mağaraları olabilacek oyuntu şekiller görülmekte.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kıyı alanındaki formasyonlar yeterince pekişmemiş kayaçlardan oluştuğu aşikârdır.  Bu litoloji üstüne yapılan evler genelde radye temel olup bazı temellerde kazık yöntemi uygulanmaktadır. Kıyı kesiminde yeraltı suyu yüzeye oldukça yakın durumdadır. Kıyı kenar çizgisi boyunca -2 metrelerde bulunan su tablası, inceleme alanında kıyıya yaklaşan aretlerde -5 ile -10 metrelere kadar inmektedir.

 

Atakum ilçesi yeraltı suyu haritası. (AKINCI, H. 2012 çalışmasından alınmıştır.)

Kısaca anlatılan Atakum jeolojisi, ilçenin batısı dışında -ki burada volkanitler yüzeyleniyor- sert zemin bulmak zordur. Kuzey Anadolu Fayının ilçenin yaklaşık 52 km güneyden geçmesi, olası deprem durumunda bina zeminlerinin katılığında değişmeye yol açabilir. Deprem dalgalarının yer yüzeyinde yaptığı salınımlar, binaların sallanmasına da yol açacak ve özellikle Atakum ilçesi gibi jeolojiye sahip şehirde zemin sıvılaşmalarına sebep olacaktır. Deprem dışında özellikle yaz aylarında ani yağışlarla yeraltı su seviyesinin ani değişmesi yine zeminin sıvı hale geçmesine neden olabilir.

1990 yılında Trabzon/Akçaabat’ta meydana gelen sel felaketinden görünüm. Burada söğütlü deresi eski taşkın ovasına yapılan evin, sel ile birlikte yeraltı su seviyesinin değişmesiyle apartman temelinin bir kısmında çökme görülmektedir. (BÖLÜKBAŞI, A.A. 1990)
Atakum ilçesi zemin sıvılaşma potansiyeli haritası. (AKINCI, H. 2012 çalışmasından alınmıştır.)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Yeterince pekişmemiş tortular olan İlyas ile Karasamsun üyesi formasyonları ilçede heyelan olaylarının en çok gerçekleştiği yerlerdir. Heyalan dışında toprak akmaları ile yüzeysel çatlaklar ile kendini belli eden derin kaymalar sahada izlenmiştir. Bu kesimdeki baruthane sırtları deprem sonucu oluşacak sarsıntılara çok hassastır. Arazi gezilerinde yamaçlar boyunca gözlenen çatlaklar, sadece deprem tetiklemesi ile değil yoğun ve uzun yağışlar ile harekete geçip binaları yatay düzeyde sarsabilir.

İlyas üyesi formasyonunda gelişen dikine çatlaklar.
Denizevleri mahallesinde gevşek eski alüvyonlar üzerine açılmış bir temel ve çevresindeki apartmanlar. Arazinin bulunduğu yerde eğim %25 civarı. Etrafta toprak kaymaları mevcut. bir yer sarsıntısında bu binaların devrilmesi işten bile değil.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Baruthane sırtı ile deresi arasında yükselen apartmanlar riskli yerler arasındadır. Ayrıca bu kesimde Samsun şehir içi toplu ulaşımda en büyük yolcuyu taşıyan tramvay hattı geçmektedir. Bu olası afetlerde taşımacılığı etkileyebilir. Atakum ’un İlkadım ilçesi ile sınır kesiminde; Kalkanlı yamaçlarında yapılan apartmanlar ise devrilme tehlikesi taşımaktadır. Gören gözlere açık bu zayıf zemin şartlarında ise yine riskli alanlara yeni bina temelleri atılmaktadır. Bu olası afet durumunda madde-manevi kayıpları arttırabilir.

Not: Atakum ilçe sınırları HGK Coğrafi analiz sistemi üzerinde sunulan ile Atakum belediyesinin NETCAD ile işbirliği ile hazırlanan kent rehberi uygulamasında sunulanlar aynı değildi. Ben burada belediye internet sitesindeki sınırları dikkate aldım.

Kaynakça

AKINCI, H. DOĞAN, S. KILIÇOĞLU, C. KEÇECİ, S.B. 2010. Samsun İl Merkezinin Heyelan Duyarlılık Haritasının Üretilmesi, Harita Teknolojileri Elektronik Dergisi Cilt: 2, No: 3, 2010 (13-27)

AKINCI, H. KILIÇOĞLU, C. 2015. Atakum (Samsun) İlçesinin Heyelan Duyarlılık Haritasının Üretilmesi

AKINCI, H. DOĞAN, S. KILIÇOĞLU, TUHTA, S. 2012. Atakum İlçesinin Sıvılaşma Potansiyelinin İncelenmesi, Samsun ilinin deprem riski ve alınabilecek önlemler sempozyumu, Samsun

BÖLÜKBAŞI, A.A. 1990. Akçaabat’ta Kara Gün, Akçaabat Postası Yayınları.

http://keos.atakum.bel.tr/keos/

Google Earth, HGK Cas, MTA Samsun jeoloji paftası (500 binlik)

Arazi gezileri

 

 

 

 

 

 

Ömer Güner

Ömer Güner

1997 Trabzon doğumluyum. Lise eğitimimi Vakfıkebir Anadolu (şimdi Fen) Lisesinde aldım. Şuan OMÜ Coğrafya bölümü 4. sınıf öğrencisiyim. Amatör hava tahmini, coğrafi gözlem ve araştırmalara yönelik yazı yayınlamaktayım.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir