Antropojenik Jeomorfoloji: Samsun/Atakum Kıyılarından İzlenimler

Kıyı kesimleri insanları cezbeden güzelliklere sahip yereylerdir. Yasal olarak kıyı kenar çizgisinden kara yönünde 50 metre kadar alanda (sahil şeridi), yapılaşmaya izin verilmez ve tüm milletin yararlanabileceği kesimler olarak tanımlanır. Fakat Türkiye de anayasada böyle bir madde olmasına rağmen gerekli yaptırımlar uygulanmamaktadır. Bu yazıda Samsun ili Atakum ilçesinde yapılan deniz dolgularına değinilmiştir. Deniz dolgularının amaçları ve dolgu sonrası kıyı kesiminde gerçekleşen değişimler yorumlanmıştır.

 

Coğrafya da yeni bir inceleme alanı olarak ortaya çıkan Antropojenik jeomorfoloji, insan yapımı olan yer şekillerini kapsar. Coğrafyanın bir alt dalı olan jeomorfoloji, fiziki ortamda doğal yollarla oluşan yer şekillerini oluşum özelliklerine göre sınıflandırır ve oluşum sebeplerini açıklamaya çalışır. Lakin insanoğlunun yeryüzünde hâkim olmaya başlaması, onu kontrol ve dizayna girişmesi, dünya üzerinde doğal olmayan yer şekillerinin ortaya çıkmasına neden olmuştur. İnsanoğlu devasa şehirler kurmuş, bina temellerinden hâsıl olan hafriyat başka bir yerde biriktirilerek yapay tepecikler oluşturulmuştur. Teknoloji ve diğer sanayi kuruluşlarının besini olan madenler için, bazen küçük bazen de devasa boyutlara erişen maden ocakları açılmış, beşeri obruklar oluşturulmuştur.

 

Foto 1. Samsun/Körfez Mahallesi güneyinde taş ocağı.

 

İnsanoğlunun yarattığı jeomorfolojik şekillerden biri de kıyı dolgularıdır. Farklı amaçlar için planlanıp, daha sonra doğal kıyı kesiminin ve sonrasında ön kıyının karalaştırılması olan kıyı dolguları, kıyı alanındaki antropojen jeomorfolojik birimlerindendir. Doğal kıyının yok edilmesi ile birlikte yeni bir yapay kıyı kesimi ortaya çıkmaktadır.

Atakum, Kürtün Çayı ile Çakırlar deresi arasında bulunan Samsun Vilayetine bağlı bir ilçe yerleşmesidir. İlçe kıyıları doğal kumsallarla kaplıdır. Sarımsı-bej renkli olan kumsallar çoğunlukla kuvars içeren, ince kum tane boyutuna sahiptir.  Kumsalın ince tane boyutlu olması ve genişliği 70 metreyi bulan kumsal alanlarıyla, ilçenin kıyıları oldukça değerlidir. Atakum kıyılarında ciddi manada bir tahrip söz konusu değildir. Hatta belki de Karadeniz bölgesinin en iyi kumsalları bu ilçe sınırlarındadır. Atakum ilçesinde ilk büyük kıyı dolgusu Kürtün çayı ağzının batısında bulunmaktadır. Bu kesimde dolgu çalışmaları 1986 yılında Samsun Batı Park dolgusunun başlamasının akabinde başlamıştır. 1993 yılında kürtün çayı ağzından itibaren Samsun Batı Park dolgusunun batı ana mendireği yapılmıştır.

 

Foto 2. 1993 yılında batı ana mendireği ve batısındaki küçük dolgu alanı/ Kürtün Çayı ağzı.
Foto 3. Kürtün Çayı ağzı dolgusunun günümüz hali. Üzerinde dünya standartlarında golf sahası bulunmaktadır.

 

 

 

 

 

 

 

 

Mendireğin yapımı ile birlikte hemen batısında küçük bir rekreatif dolgu yapılmıştır. Bu ilk dolgular Kürtün çayı ağzındaki bataklık benzeri, canlı çeşitliliği fazla olan alanı tahrip etmiştir. 2009 yılından sonra ise mevcut dolgu alanının genişletilmesi kararı alnınmış ve 2009-2011 yılları arasında oldukça kısa sürede yaklaşık 445 bin m2 alan doldurulmuştur. Kıyı çizgisi takriben 425 m ilerlemiş, eski kumsal kıyı karakteri kendisini kayalık kıyıya bırakmıştır. Şimdi ise bu dolgu alanı üzerinde dünyanın deniz doldurularak yapılmış ilk golf sahası vardır.

Atakum kıyılarındaki bir diğer antropojenik değişiklik körfez kıyısında yapılan başka bir dolgudur. Doğusundaki Golf sahası dolgusuna göre toplu bir dolgu olmayıp, kıyı çizgisi boyunca doğrusal olarak yapılmıştır. Atakum ’un körfez mahallesi kıyıları, güneydeki aşınım yüzeyinden kıyıya inen burun sebebiyle geniş kumsallara sahip değildi. Mahallenin hemen batısındaki İncesu Yalı Mahallesinde kumsal 70 metre genişliği bulabilirken, Körfez mahallesinde kumsal yerini çakıllı ve dar bir kıyı kesimine bırakıyordu. Eski fotoğraflar incelendiğinde bu çakıllı kıyı kesiminden itibaren yerleşmenin başladığı görülmekte, dalgalı zamanlarda ise kıyı kenar çizgisine yapılan evler hasar almaktaydı.

Foto 4. Körfez kıyı dolgusu yapılmadan önce kıyı kesiminden bir görünüm. Evler kıyı yasaya aykırı olarak kıyı kenar çizgisinden başlıyordu. (Yılmaz, C. vd. 2011)
Foto 5. Körfez dolgusunun zamansal değişimi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2009 yılında yaşanalar bu yöndeydi ve belediye yeni bir çalışma başlatmıştı. İlk olarak 2010 yılında mahalleye yat limanı yapılması planlandı ve aynı yıl içerisinde yat limanının ana mendireği tamamlandı. 2011-2013 yılları arasında ise belediyenin sahil yolu projesi kapsamında (Adnan Menderes Bulvarı) kıyı çizgisi boyunca dolgu çalışmaları başlatıldı. Böylelikle Körfez halı saha tesisi ile Garden kafe arasında yaklaşık 2.8 km uzunluğundaki kıyı kesimi doldurulmuştur. Yat limanı mendireği ile beraber takriben 114 bin m2 alan kara haline getirilmiştir.

Atakum kıyılarında yapılan bu dolgu çalışmaları kıyının doğal akıntı düzenini ve biyoçeşitliliğini etkilemiştir. Kürtün Çayı ağzına yapılan golf sahası dolgusunun batısındaki kumsal da kıyı çizgisi ilerlemesi gerçekleşmiştir. Samsun kıyılarında batı-doğu yönde olan katı madde taşınımı, dolgu alanı varlığından dolayı burada bir kum birikmesi gerçekleşmiştir. Öyle ki ilçedeki kumsallar ortalama 60-70 metre genişliğinde iken burada kumsal genişliği 80-90 metreye çıkmıştır. Bu, kumsal kapasitesi olarak olumlu bir sonuçtur. Yalnız golf dolgusu tahkimatlarında gelişen yosunlar, bilhassa Karadeniz de bazen gerçekleşen doğulu rüzgârlarla birlikte kıyı kesimi üzerinde koku ve kirliliğe sebep olmaktadır. Ancak bu ileri düzeyde değildir. Körfez mahallesindeki dolgu alanında ise durumlar daha farklıdır. Doğal olan çakıllı kumsal yerini insan yapımı kayalık kıyıya bırakması, kıyı çizgisi ve ön kıyıda yosun popülasyonunu arttırmıştır. Özellikle mevsim geçişlerinde deniz suyu sıcaklıklarının değişimi, toplu yosun ölümlerine neden olmakta, bu münasebetle kıyıda kirlilik ve koku oluşturmaktadır. Bu kirlilik yılın bazı günlerinde ciddi düzeydedir ve belediye ekipleri müdahale etmek durumunda kalarak, kıyıdaki yosunları temizlemeye çalışmaktadır.

Foto 6. Körfez yat limanı içinden yoğun yosun popülasyonundan bir görüntü. Furkan KOÇ, Samsun Haber

Kıyı kesimi boyunca bazaltik-bazalt aglomeratik kayalar kullanılarak yapılan tahkimatlar, doğudaki kumsal boyunca, kumsalın doğal mineralojik bireşimini değiştirmekte, kumsallar ojit, hornblende yönünden zenginleşmektedir. Bilhassa eski honda binası önü kıyısına düşen kesimde, ilçenin sarımsı-bej renkli kumsalı gri renge dönüşmekte, bazı yerlerde ise siyah rengini almaktadır. İnsan etkisiyle oluşturulan kayalık kıyı da, kayalar arasında sinek popülasyonunu arttırmış, yürüyüş yolu yapıldıktan sonra peyzaj olarak top akasya ağacının kullanılması da bu sinek popülasyonunu beslemiştir. Tuana otelin karşısındaki kıyı da ise başka bir olay cereyan eder. Fırtınalı hava durumlarında Samsun’un Karadeniz kıyısında 2 metre yüksekliğine ulaşan dalgalar oluşmaktadır. Deniz dolgusunun yapılması, dalganın açıkta kırılmasını imkânsız hale getirmiştir.

Foto 7. Tuana otel önündeki yürüyüş yolunun fırtınalı hava durumlarındaki durumu. Yol, dalgaların attığı blok taşlar ile kapanmış durumdadır.
Foto 8. Körfez kıyı dolgusu tahkimatlarında kullanılan bazaltik kayalarım kumsal renginde yarattığı değişim.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bu yüzden denizde oluşan periyodik dalgalar, yürüyüş yolu tahkimatlarında kırılmakta, bu zamanlarda yürüyüş yolunun bir kısmı kullanılamaz hale gelmektedir. Hatta dalgaların yıkıcı ve taşıyıcı gücü, yürüyüş yolundaki parke taşlarını sökmekte, yürüyüş yoluna blok taşlar atmaktadır. Bu belediye için bir ekonomik kayıp oluşturmaktadır. Körfez yat limanı tali mendireğinin hemen doğusunda ise, katı madde taşınımının değişmesi ile yeni bir kumsal alan ortaya çıkmış, yaz mevsiminde körfez mahallesinin tek kumsalı olan burada denize girilmektedir.

Yukarıda anlatılan ve daha yazıya sığmayan birçok şey, insanın mekânı değiştirme çabası sonucu karşılaştığı olumlu-olumsuz neticeler olarak ortaya çıkmaktadır. Atakum ilçesindeki Antropojenik jeomorfoloji birimlerinden olan kıyı dolgularının nedenleri ve sonuçlarından anlaşılacağı üzere, kıyı üzerinde yapacağımız her bir değişiklikte, değişiklik sonrasında ortaya çıkabilecek tehditlerin çok iyi analiz edilmesi gerekmektedir. Bunun için coğrafyacılar yeterli donanıma sahiptirler. Atakum’daki dolgu çalışmalarından sonra kıyıda oluşan olumsuz durumların çözümü, ortak akıl ve coğrafi bilginin kullanımından geçmektedir.

 

Kaynakça

Ertek, T.A. (2017). Antropojenik Jeomorfoloji: Konusu, kökeni ve amacı, Türk Coğrafya Dergisi, 69; 69-79

Goudie, A. (2013).  The human impact on the natural environment, Wiley-Blackwell.

Şahin, K. (2007) Atakum ve Atakent’te (SAMSUN) halkın kıyı ve kıyı deniz suyu kirliliği algılaması, Sosyal Araştırmalar Dergisi

Yılmaz, C. Uzun, A. Zeybek, H. İ. (2011). Atakum kıyılarında inşası devam eden dolgu ve sanat yapılarının akıntı tasarımı etkisi ve kıyı morfolojisinde beklenen değişmeler, Samsun Sempozyumu.

https://www.samsunhaber.com/ozel-haber/buyuksehir-yatiyor-mu-h21479.html

https://www.ensonhaber.com/samsuna-dunya-standartlarinda-golf-sahasi.html

Google Earth Pro ve HGK Cas

Arazi Gezileri

 

 

Ömer Güner

Ömer Güner

1997 Trabzon doğumluyum. Lise eğitimimi Vakfıkebir Anadolu (şimdi Fen) Lisesinde aldım. Şuan OMÜ Coğrafya bölümü 4. sınıf öğrencisiyim. Amatör hava tahmini, coğrafi gözlem ve araştırmalara yönelik yazı yayınlamaktayım.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir